Lëtzebuergesch. Digital. Fir jiddereen zougänglech.
Lëtzebuergesch schwätzen, an d'Maschinn schreift mat. En Text aginn, an eng digital Stëmm liest en op Lëtzebuergesch vir. D'Sproochmaschinn weist, wéi modern Technologie eis Sprooch net nëmme méi einfach benotzbar, mee och méi zougänglech maache kann.
Fir vill grouss Sprooche gehéieren digital Sproocherkennung a kënschtlech Stëmme längst zum Alldag. Och d'Lëtzebuergescht huet an de leschte Joren an dësem Beräich grouss Fortschrëtter gemaach.
Op sproochmaschinn.lu bréngt den Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch (ZLS) zwou Funktiounen zesummen: D'Schreifmaschinn verwandelt geschwate Lëtzebuergesch an Text, d'Liesmaschinn mécht de Géigendeel a liest lëtzebuergesch Texter vir.
Wat op den éischte Bléck wéi eng technesch Spillerei wierkt, huet eng méi déif Bedeitung. Dës Entwécklung weist, wéi eng kleng Sprooch an der digitaler Welt ka weiderentwéckelt ginn a wéi nei Technologien dozou bäidroe kënnen, den Zougang zu Informatiounen ze vereinfachen.
Vum geschwatene Wuert zum Text – an zeréck
Den Ufank huet am Dezember 2022 d'Schreifmaschinn gemaach. Deemools gouf eng éischt Webapplikatioun presentéiert, déi geschwate Lëtzebuergesch automatesch an Text ëmsetze konnt.
De System gouf op Basis vun engem méisproochege Sproochmodell entwéckelt a mat lëtzebuergesche Sproochdaten ergänzt. Dobäi koumen ënner anerem Audioopnamen an Texter vun RTL a radio 100,7 zum Asaz.
Am Februar 2025 koum mat der Sproochmaschinn deen nächste Schrëtt. D'Plattform huet déi verbessert Sproocherkennung mat enger neier Funktioun kombinéiert: der Sproochsynthees. D'Maschinn konnt Lëtzebuergesch also net méi nëmme schreiwen, mee och selwer Texter virliesen.
Fir d'Liesmaschinn goufen ënner anerem Text- an Audiomaterial aus dem Lëtzebuerger Online Dictionnaire (LOD) benotzt. Den RTL-Mataarbechter Max Kuborn huet zousätzlech Opname fir den Training vum Sproochmodell ageschwat.
De System spillt dës Opnamen awer net einfach of. De Modell huet sproochlech Mustere geléiert a kann doduerch och Wierder a Sätz ausschwätzen, déi net genee esou an den Trainingsdaten enthalen waren.
Domat ass eng technesch Grondlag entstanen, op där weider digital Uwendunge fir d'Lëtzebuergescht opbaue kënnen.
Technologie kann och Inklusioun bedeiten
D'Bedeitung vun esou enger Technologie weist sech besonnesch do, wou se de Mënschen am Alldag konkret hëllefe kann.
Fir Persounen, déi Schwieregkeeten beim Liesen hunn, kann eng lëtzebuergesch Sproochsynthees eng nëtzlech Ënnerstëtzung sinn. Texter kënnen akustesch zougänglech gemaach ginn, ouni datt se fir d'éischt an eng aner Sprooch iwwersat musse ginn.
Och fir blann Persounen oder Mënsche matt enger visueller Beanträchtegung kann dësen Outil den Zougang zu den digitalen Informatiounen däitlech erliichteren. Allerdéngs geet eng Sproochsynthees eleng net duer, fir en digitale Service komplett zougänglech ze maachen. Dofir muss se och mat de passenden Hëllefsmëttelen zesummeschaffen.
E wichtege Fortschrëtt an dësem Beräich koum 2026 mat de lëtzebuergesche Stëmme Mia a Mil.
Dës weiblech a männlech Stëmm goufen am Kader vun engem eegestännege Projet fir digital Accessibilitéit entwéckelt. De Projet gouf vum Informatiouns- a Pressedéngscht (SIP) an Zesummenaarbecht mam ZLS, dem Centre pour le développement des compétences relatives à la vue (CDV) an der spezialiséierter Firma LouderPages realiséiert.
Bei der Entwécklung goufen ënner anerem ronn 70.000 lëtzebuergesch Wierder berücksichtegt. D'Stëmme goufen och mat der Hëllef vu Persoune getest, déi op digital Virliesfunktiounen ugewise sinn.
Mia a Mil kënne gratis op Windows, macOS, Android an iOS benotzt ginn. Si si mat gängege Screenreadere kompatibel, also Programmer, déi den Inhalt vun engem Bildschierm virliesen an domat d'Bedénge vun digitale Geräter erliichteren. mindigital.gouvernement.lu
D'Sproochmaschinn an dës Screenreader-Stëmme si zwar zwee ënnerschiddlech Projeten, mee si verfollegen e gemeinsaamt Zil: Lëtzebuergesch an der digitaler Welt méi zougänglech ze maachen.
Digitaliséierung kritt domat e ganz konkrete Sënn. Technologie kann net nëmme Prozesser vereinfachen, mee och hëllefen, Barrièren ofzebauen.
Eng Maschinn, déi weider léiert
Och d'Sproochmaschinn selwer ass an de leschte Jore kontinuéierlech verbessert ginn.
Am Dezember 2025 gouf d'Versioun 2.0 virgestallt. De Modell fir d'Sproocherkennung gouf mat duebel esou vill Donnéeë trainéiert wéi säi Virgänger, wat zu enger méi präziser Transkriptioun féiere soll.
Eng weider Neierung war d'Méiglechkeet, verschidde Spriecherinnen a Spriecher an enger Opnam z'ënnerscheeden. Och d'Liesmaschinn gouf ausgebaut: Nieft der bekannter Stëmm vum Max Kuborn koum eng weiblech Stëmm dobäi. sre.gouvernement.lu
Am August 2026 gouf eng zousätzlech Funktioun fir d'Normaliséierung vun Transkriptiounen agefouert.
Dat ass besonnesch interessant fir d'Lëtzebuergescht, well déi geschwate Sprooch vill regional Varianten a verkierzte Formen huet.
D'Schreifmaschinn kann dës Varianten op Wonsch un déi standardiséiert Schreifweis upassen. Och bestëmmte Pausen- a Gespréichspartikelen, déi an der geschwater Sprooch virkommen, kënnen erausgefiltert ginn.
Dës Normaliséierung ass fakultativ. Wien eng méiglechst genee Verschrëftlechung vun enger Opnam wëllt, kann d'ursprénglech Form bäibehalen.
Perfekt ass d'Technologie awer nach net. De ZLS weist selwer drop hin, datt automatesch Transkriptioune weiderhi Feeler enthalen an dowéinst kontrolléiert solle ginn. Och bei der Sproochsynthees kënnen zum Beispill Eegennimm, Ofkierzungen oder Friemwierder nach Schwieregkeete maachen. Government of Luxembourg
Firwat dat fir Lëtzebuergesch wichteg ass
Fir eng kleng Sprooch wéi Lëtzebuergesch ass d'Entwécklung vun esou Technologien eng besonnesch Erausfuerderung.
Modern Sproochtechnologien a Systemer mat kënschtlecher Intelligenz brauchen eng grouss Quantitéit u Sproochdaten. Fir Englesch, Franséisch oder Däitsch sinn esou Donnéeën a risege Quantitéiten disponibel.
Beim Lëtzebuergeschen ass dat net selbstverständlech.
Dofir spillt den Opbau vu qualitativ héichwäertegen Text- an Audiodonnéeën eng zentral Roll. Ouni dës Grondlag kënne modern Sproochmodeller nëmme limitéiert entwéckelt a verbessert ginn.
E konkret Beispill ass de méisproochegen Iwwersetzungskorpus, deen den ZLS am Kader vun der Initiativ Tech-in-GOV opbaue gelooss huet.
Dësen Datesaz enthält ronn 150.000 lëtzebuergesch Wierder aus ënnerschiddlechen Texter, déi vu professionelle Iwwersetzerinnen op Englesch, Däitsch a Franséisch iwwersat goufen.
Zanter Mee 2026 steet de Korpus um nationale Portal data.public.lu fräi zur Verfügung.
Esou Donnéeë kënnen an Zukunft ënner anerem benotzt ginn, fir automatesch Iwwersetzungen ze verbesseren an nei Sproochmodeller ze trainéieren.
D'Méiglechkeete ginn dobäi wäit iwwer d'Sproochmaschinn eraus.
Automatesch Ënnertitelen, Sproochassistenten, Iwwersetzungsprogrammer oder Chatbots op Lëtzebuergesch si Beispiller vun Uwendungen, déi vun esou Entwécklunge profitéiere kënnen.
Och fir digital Servicer an ëffentleche Verwaltungen kéinte sech doduerch nei Méiglechkeeten erginn.
Eis Sprooch an der digitaler Welt
Eng Sprooch lieft duerch déi Mënschen, déi se schwätzen, schreiwen a weiderginn.
An enger Gesellschaft, an där ëmmer méi Informatiounen a Servicer digital ugebuede ginn, kënnt awer eng nei Erausfuerderung dobäi: Eng Sprooch muss och an dëser digitaler Welt hir Plaz fannen.
D'Sproochmaschinn weist, datt dat fir d'Lëtzebuergescht ëmmer besser geléngt.
Si mécht et méi einfach, geschwate Sprooch ze verschrëftlechen a geschriwwen Texter virliesen ze loossen. Gläichzäiteg weisen Entwécklunge wéi déi lëtzebuergesch Screenreader-Stëmmen, datt digital Sproochtechnologien och e konkrete Bäitrag zur Inklusioun leeschte kënnen.
Dobäi geet et ëm méi wéi technologesche Fortschrëtt.
Et geet ëm d'Méiglechkeet, eis Sprooch och an Zukunft an alle Beräicher vum Liewen ze benotzen. An et geet ëm d'Fro, wéi digital Technologien esou gestalt kënne ginn, datt méiglechst vill Mënschen dovu profitéieren.
D'Zukunft vum Lëtzebuergesche gëtt net eleng vu Maschinne bestëmmt. Mee si kënnen dozou bäidroen, datt eis Sprooch och an enger ëmmer méi digitaler Gesellschaft lieweg an zougänglech bleift.
Lëtzebuergesch. Digital. Fir jiddereen zougänglech.